It is common to describe people or things based on their attributes or characteristics and/or their being a member of a group of people or things with similar attributes or characteristics. It is also very common to use such descriptions with a view to identifying people or things.

This is the reason why we would normally use เป็น for first time identification of people and in the initial ‘getting to know you’ phase of our conversations.

คุณจอห์นเป็นครู [John is a teacher (there are other teachers of which John is only one of them)]
คุณจอห์นเป็นครูของผม (‘my teacher’ describes ‘John’)
Note that ครูของผมเป็นคุณจอห์น would not be correct because ‘John’ is not a description.

Here are some specimen sentences to illustrate this function of เป็น:

เขาเป็นพี่ชายของผม

เขาเป็นญาติของสมชาย

เขาเป็นลูกค้าของบริษัท

เขาเป็นเพื่อน

คนนั้นเป็นสามีของใคร

นานาเป็นผู้หญิง/เอกเป็นผู้ชาย

แม่เป็นคนไทย

จอห์นเป็นครูสอนภาษาอังกฤษ

โหน่งเป็นคนอ้วน/เท่งเป็นคนผอม

เปรี้ยวเป็นเด็กพูดน้อย/คุณตาเป็นคนแก่หัวโบราณ

ภูมิประเทศทางภาคอีสานของไทยส่วนใหญ่เป็นเขตที่ราบสูง

Some more specimen sentences:

คุณจอห์นเป็นครูที่ผมชื่นชม

ครูสมิทเป็นครูคนเดียวเท่านั้นที่เรียกร้องความยุติธรรม

ญี่ปุ่นเป็นประเทศอุตสาหกรรม

การเรียนเป็นสิ่งสำคัญที่สุดสำหรับนักเรียน

คนนั้นเป็นคนไข้ของใคร

วันนี้เป็นวันเสาร์

Negative form

The negative form is either:
ไม่ใช่ – this is neutral in tone
or
ไม่ได้เป็น – this conveys the sense of contradicting a spoken or unspoken assumption.
ไม่เป็น is incorrect.

Note that เป็น, not คือ, is used in the contrastive construction ไม่ใช่…, เป็น…
ไม่ใช่อย่างนั้น เป็นอย่างนี้
ไม่ใช่แฟน เป็นน้องสาว

Questions about personal relations

Say that มานี is married to มานะ and they have a son who they named มาม่า (delicious sounding name, isn’t it?).

Some responses that use เป็น [adapted from page 68 of Thai Language and Culture for Beginners by Dr. Yuphaphann Hoonchamlong (ยุพาพรรณ หุ่นจำลอง)]:

เป็นไข้ = to have a fever
เป็นหวัด = to have a cold
เป็นไข้หวัด = to have a cold with fever
เป็นเหน็บ = to lose sensation in a given part of the body, usually limbs, to go to sleep (as of a limb)
เป็นตะคริว = to have a cramp
เป็นผด = to have prickly heat, a heat rash
เป็นผื่น = to have hives, a rash
เป็นแผล = to have a wound, an injury
เป็นลม = to swoon, faint

Looking at the various uses of เป็น and how common they are, it is easy to understand why เป็น is more commonly encountered compared to คือ.

คือ

คือ basically means ‘is equal to’ or ‘namely’ and is used when giving explanations, clarifications and definitions. Once you have established what it is that you are talking about, you may want more details about it. This is where you may want a definition and/or to know what it is comprised of.
It is also used as a hesitation device.
It does not occur in the negative.

ร้านหนังสือที่เขาไป ≠ ร้านหนังสือที่ไม่ค่อยมีใครรู้จัก
So we use เป็น, ร้านหนังสือที่เขาไปเป็นร้านหนังสือที่ไม่ค่อยมีใครรู้จัก

Here are some specimen sentences to illustrate this function of คือ:

สามบวกกับสี่คือเจ็ด

มีปัญหาสามอย่างคือ….

คำเมืองคือภาษาที่คนเชียงใหม่พูด

คืออย่างนี้นะ

คนที่ฉันรักคือคุณจอห์น

เรื่องที่ผมบอกคุณจอห์นเมื่อวานนี้คือความจริงที่ผมกำลังจะเล่าให้คุณฟัง

สิ่งที่ดีที่สุดสำหรับร่างกายคือนม

คนที่ยืนอยู่ที่นั่นคือคุณจอห์น

ประธานาธิบดีของสหรัฐอเมริกาคือโอบะม่า

แม่น้ำที่ยาวที่สุดในโลกคือแม่น้ำอะไร

In some instances, such as introductions and identifying people in photographs, เป็น and คือ are interchangeable:

นี่คือสามีฉัน

สมชายคือใคร

Comparative analyses

เรื่องที่ฉันจะบอกคุณเป็นเรื่องสำคัญมาก
เป็น is used to show that the speaker wishes to convey to the listener that the thing that the speaker wishes to tell the listener is just one out of a number of things that have the same special characteristic (all the things to be told are ‘very important’).

เรื่องที่ฉันจะบอกคุณก็คือฉันกำลังจะแต่งงาน
คือ is used to show that the speaker wishes to tell the listener only one fact, and that is that the speaker is going to get married.

เรื่องที่ดิฉันบอกคุณจอห์นเมื่อวานนี้เป็นความจริง
เป็น is used to show that the speaker wishes to convey to the listener that the thing that the speaker told John yesterday was just one out of a number of things that have the same special characteristic (all the things the speaker told John yesterday were ‘true’).

เรื่องที่ดิฉันจะบอกคุณจอห์นเมื่อวานนี้คือความจริงที่ผมกำลังจะเล่าให้คุณฟัง
คือ is used to show that the speaker wishes to tell the listener the same true thing that the speaker told John yesterday.

Conclusion

คือ is a copula verb that asserts that the subject is the same entity as the noun that follows.
คือ precedes an explanation or a definition or a list of items.

The complement after เป็น describes the subject.
The complement after คือ is something equal to the subject.

You would ask มันเป็นอะไร when you want an answer that describes the subject.
You would ask มันคืออะไร when you want an answer that is equal to the subject.

Follow SRWT on....

Facebook Posts

Did you realise that the Thai word "Sawas di (ka)" shares the same origins as the word "Swastika" as used by the Nazis. The word comes from a Sanskrit word "svastika" which apparently means good fortune or well-being. It certainly wasn't so fortunate for those living in Germany back then. I think I prefer the Thai version สวัสดี ... See MoreSee Less

Dear readers of Speak Read Write Thai, thanks for all the enthusiasm you have shown for this great new Thai language blog. I am the developer of the website and I wanted to announce today that we have now resolved the issue with the subscription form and I encourage you all sign up to the blog by following this direct link: speakreadwritethai.com/#subscription-section

For my part, I would like to apologize to all of you for the inconvenience caused by this issue. I won't bore you all with tech speak but in short, it wasn't an easy bug to fix. Thank you for your patience and enjoy the blog! ... See MoreSee Less

Just to inform you that today Cat has graciously announced the SRWThai blog on her site: womenlearnthai.com/index.php/speak-read-write-thai-is-live/. So we can expect a slight increase in membership. Rest assured that I will be strict in vetting applicants as part of our membership policy. I normally enter the applicant's name in the FCLT and LTP search bars first to see whether or not they have posted anything meaningfully related to Thai language learning, evidence of their being able to read and write Thai, the way that they respond to comments, take into account feedback from current members (if any), etc. As you know, I suffer a bit from 'moderators' syndrome' in that I've seen too many out-of-control threads, attention-seekers, Thai language divas, trouble makers, time wasters, etc., who only take away all the time and attention that could have been better spent on all the quiet but serious learners. This is why we have serious rules and terms and conditions. The rules, terms and conditions are there to protect you from 'them'. I'm confident that we would all prefer a small group but one with quality members selflessly sharing valuable and practical experiences in learning and usage of Thai language and cultural points related to the same. ... See MoreSee Less